બાળકોની ચેતના

મારા રોજબરોજના અનુભવો

બાળકોની ચેતના

        શું તમે એવું માનો છો કે આજનું બાળપણ વધુ સ્માર્ટ બન્યું છે ? બાળકો વધુ ચપળ, નૈતિક હિંમત વાળા અને બોલકા બન્યા છે ? મને લાગે છે કે આજનું બાળપણ ચોક્કસપણે નિર્ભીક અને હોંશિયાર જોવા મળે છે. એક શિક્ષક તરીકેના અનુભવને આધારે એમ કહી શકાય કે અમુક વર્ષો પહેલા ધોરણ - ૧ માં દાખલ થતાં બાળકોમાં ઘણા બધા બાળકો શાળામાં આવતા ડરતા. વાલીઓને  બાળકોને મૂકવા આવવું પડતું.  બાળક રડે, ધમપછાડા કરે. શાળાના કેમ્પસમાં ભયનો માહોલ સર્જાય. વર્ગમાં બેઠેલા બાળકો પણ પારેવાની જેમ ફફડે ! કેટલાંક તો જાણે પેલા રડતા બાળકના સૂરમાં સૂર પૂરાવી પોતે રડવા લાગે ! વર્ગખંડ કંટ્રોલ કરવો મુશ્કેલ થઈ જાય. જાજરૂ - પેશાબના પ્રશ્નો તો વળી જુદા જ ! તે સમયે નાના ધોરણોમાં શક્ય હોય ત્યાં સુધી મહિલા શિક્ષકોને વધુ તક આપવામાં આવતી. બાળકને પ્રેમ - હૂંફ મળે, લાગણીભર્યો વ્યવહાર થાય તેથી બાળકની શાળાના વાતાવરણમાં સેટ થવાની પ્રક્રિયા ઝડપી બને તે ઉદ્દેશ હતો. બાળકો પ્રમાણમાં શારીરિક રીતે ગંદા પણ આવતાં. ગરીબીને કારણે કપડાં પણ ફાટેલા અને ગંદા જોવા મળતાં.

        આજની પરિસ્થિતિ વિપરીત છે. બે પાંચ બાળકો સિવાય બધા બાળકો શારીરિક રીતે ચોખ્ખા આવે છે. ખાસ કરીને મહિલા શિક્ષક કે પુરુષ શિક્ષકથી જરાય ડરતા નથી. નામાંકનના પ્રથમ દિવસથી જ શાળાના વાતાવરણ, પદ્ધતિ, શિસ્ત વગેરે સાથે અનુકૂલન સાધી લે છે. વાલીઓને મૂકવા આવવાની ખાસ જરૂર પડતી નથી. શિક્ષકો સાથે તેઓ નિર્ભયતાથી વાતચીત કરે છે. પ્રશ્નો કરે છે, પોતે ત્વરિત જવાબો આપે છે.

        મારી શાળામાં લગભગ બાળકો એસ.સી., એસ.ટી. ના  છે. આ પૈકી ઘણા બધા બાળકો એવા છે જેના વાલીની નબળી આર્થિક સ્થિતિ કે તેઓ પોતે અશિક્ષિત હોવાને કારણે ઘર, કુટુંબ કે સમાજમાંથી અપેક્ષિત પૂરતું શિક્ષણ કે કેળવણી મેળવવા સદભાગી નથી. તેમ છતાં આ બાળકો ક્યારેક એવું વર્તન કરે છે કે તેમની વર્તણુક જોઈ આશ્ચર્ય પણ થાય અને ગર્વ પણ ! શાળામાં પહેલા ધોરણમાં દાખલ થયેલા નિયમિત બાળકો બીજા ધોરણને અંતે સહજ વાંચતા - લખતાં થઇ જાય છે. ધોરણ - ૧ થી જ પ્રાર્થનાસભામાં કોઈપણ જાતના ડર કે ક્ષોભ વગર માઈક ઉપર બોલી શકે છે, ગાઈ શકે છે, અભિનય કરી શકે છે.

હાલમાં એક જ અઠવાડિયામાં ધોરણ - ૧ અને ૨ ના બાળકો થકી શાળામાં બે નાના પ્રસંગો અનુભવ્યા. સંવેદનાથી જુઓ તો આ બાળકોની ચેતના અને સમજણ આપણને વિચારતા કરી દે ! એવી હોય છે.

બાળકોની ચતુરાઈનો પહેલો પ્રસંગ :

        ૪/૦૧/૨૦૧૭ શાળામાં બાળકો બપોરે મધ્યાહ્ન ભોજન જમવા બેઠા છે. વાનગી પીરસાયા બાદ સમૂહપ્રાર્થના થાય અને પછી બાળકો જમે આ નિત્યક્રમ. બાળકોની વાનગી શિક્ષકો પહેલા ચાખે પછી જ બાળકો જમે એવી વહીવટી જોગવાઈ ! આજે શિક્ષકે ભૂલ કરી. બાળકોની સામે ઉભા રહી ખાવાનું શરુ કરી દીધું. નાના બાળકોની નજરમાં આ દ્રશ્ય પકડાયું. પળવારનો વિલંબ કર્યા વગર તેમની સામે જ બેઠેલા ધોરણ - ૧ ના બાળકે શિક્ષકને ટોક્યા : “ સાહેબ તમે તો પ્રાર્થના કર્યા વગર ખાવ છો ” ! નજીકના બાળકો બધા જ હસી પડ્યા. આ બાળકે  ‘ જમતાં પહેલા હાથ ધોવા જોઈએ, પ્રાર્થના કરીને જ ખાવું જોઈએ ’ જેવી શિક્ષકો દ્વારા જ અપાતી રોજની સૂચનાઓના ભંગ બદલ જાહેરમાં શિક્ષકની ખીલ્લી ઉડાવી. શક્ય છે કે તેણે આ વાત ઘરે જઇને  પોતાના મમ્મી - પપ્પાને કે ઘરના અન્ય સભ્યોને પણ કરી હોય ! પ્રસંગ જોવામાં નાનો લાગે પણ મિત્રો, વિચારપ્રેરક જરૂર છે. બાળક નામના અરીસામાં શિક્ષક તરીકે આપણું  પ્રતિબિંબ આબેહુબ ઝીલાય જ છે. એનું આ ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. એટલે પૂ. રાજગોપાલાચારીજીનું સૂત્ર યાદ આવે : શિક્ષણ એટલે ચેતનાની ખેતી ! આ સજીવ ખેતીના વ્યવસાયમાં શિક્ષકે વાવતા પહેલા, લણતા પહેલા, પાણી ખાતર આપતા પહેલા એમ પ્રત્યેક તબક્કે પોતે પણ ‘સજીવ’ જ રહેવું જોઈએ. એવો પદાર્થપાઠ શીખવા મળ્યો.

બાળકોની ચતુરાઈનો બીજો પ્રસંગ :

     

૫/૦૧/૨૦૧૭  બપોરની રિશેષ છે. બાળકો જમીને રમે છે. અમે શિક્ષકો પણ સમૂહભોજન જમીને બેઠા છીએ. એવામાં એક બાળક દોડતો આવ્યો. “મેડમ, જતીનને કંઈ થઈ ગયું.” હજી કંઈ વિચારીએ તે પહેલા બીજું બાળક દોડતું આવ્યું. “ મેડમ, જતીન આંખ જ નથી ખોલતો. કંઈ થયું. ”  શિક્ષક દોડ્યા. ત્યાં સામે ત્રીજી છોકરી ભીડને હટાવતી સામે દોડતી આવી. “મેડમ, જતીનને કંઈ થયું, આંખ નથી ખોલતો પણ શ્વાસ લેય છે.” શિક્ષકે  સ્થળ પર જઈ જોયું તો જતીન આંખ બંધ કરી રેતી પર ઊંધો સૂતો હતો. પૂછપરછ અને તપાસમાં જાણવા મળ્યું. જતીન અને સામેવાળા બાળકે એક બીજા પર રેતી ઉડાડી. રેતી આંખમાં પડવાથી ગુસ્સામાં જતીન આંખ બંધ કરી નીચે પડી ગયો ને જાણે અચેતન બની ગયો. મામલો તરત સુલઝી ગયો. અમે પેલી બાળકી નિરાલીના  ‘ વિરલ ’ તારણ પર ખૂબ હસ્યાં. “ આંખો નથી ખોલતો પણ શ્વાસ લેય છે.” આ વિધાનનો શું ડી એન એ ટેસ્ટ થાય !! ડી એન એ ટેસ્ટ કરીએ તો પરિણામ કેવું મળે ? મિત્રો, નાના બાળકોનું ઓબ્ઝર્વેશન કેટલું માઈક્રો અને ઘણીવાર કેટલું બધું આશ્ચર્ય પમાડે તેવું હોય છે. તેનો આ જીવંત પૂરાવો છે. આ પ્રસંગ જયારે જયારે યાદ આવે છે ત્યારે ત્યારે એકલાને પણ હસવું આવી જાય છે. “ આંખ નથી..................શ્વાસ લે છે.”

        તેથી જ છેલ્લે એવું નોંધવાનું મન થાય કે સરકારી શાળામાં આવતા બાળકો ઘરમાંથી અધૂરી કેળવણી લઈને આવે છે પણ આસપાસના પર્યાવરણમાંથી પુષ્કળ જીવંત અનુભવો મેળવીને આવતાં હોય છે. કાશ ! આપણી  શિક્ષણ પદ્ધતિ જ એવી હોય કે બાળકો છઠ્ઠા સાતમા ધોરણ બાદ પોતાના રસ રૂચી મુજબનું કૌશલ્ય આધારિત શિક્ષણ મેળવે અને પોતાના પસંદગીના ક્ષેત્રમાં આગળ વધે. પ્રાથમિક કક્ષાએ બાળકોની  સમજણનો હું અને તમે ટીમવર્કથી જો ઉપયોગ કરી શકીએ તો શાળામાં ગુણવત્તાલક્ષી (Quality Education) શિક્ષણ લાવવું કઠિન ન હોય શકે ! પ્રાથમિક શાળામાં કામ કરતો દરેક શિક્ષક પોતાની લાયકાતની સાથે સંવેદનશીલ અને બાળ મનોવિજ્ઞાન સમજનાર હોય તે આવશ્યક છે. આવો, આપણે વ્યક્તિગત રીતે એ દિશામાં આગળ વધવાની આજથી જ કોશિષ કરીએ.