સરકારી શાળા : એક અદીઠું સત્ય !

સરકારી શાળા - એક અદીઠું સત્ય

          આપણો સમાજ સરકારી શાળા અને સરકારી શિક્ષકોને અછૂત અને અબૂધ ગણે છે ! આજે તો બેસુમાર ખાનગી શાળાઓ ખૂલી ચૂકી છે અને જનતાની અપેક્ષાએ હજી ખુલતી જ જાય છે. નવી ખૂલેલી શાળા સુવિધા કે અસુવિધા છતાં ઝડપથી ધમધમતી પણ થઈ જાય છે. જયારે બીજી તરફ સરકારી શાળાઓ સુવિધા વધવા છતાં સતત તૂટી રહી છે ને સરકાર તેને મર્જ કરવા પરિપત્રો કરી રહી છે. ૨૦૧૦ થી RTE ની જોગવાઈ મુજબ  સરકારી શાળાઓમાં ડીગ્રી શિક્ષકોની ભરતી કરવામાં આવી. ૨૦૧૦ પછી આજે લગભગ ૧૦ વર્ષ બાદ અનેકો શિક્ષકો નિવૃત્ત થયાં છે અને તેઓની જગ્યા ખાલી પડવા છતાં પણ શિક્ષક વધ (બાળકોની સંખ્યાનાં પ્રમાણમાં મળતા શિક્ષકોનું માળખું) ના પ્રશ્નો એવા ને એવા જ મોં ફાડી ઉભા છે. હાલમાં જ નવી નિમણુંક પામેલા HTAT આચાર્યોને પોતાની પસંદગીની શાળામાં બાળકોની સંખ્યા ઘટવાને કારણે તાલુકાની કે તાલુકા બહારની શાળામાં જવું પડ્યું છે ! આવું થવા પાછળનું મુખ્ય કારણ ઘટતો શાળા પ્રવેશ છે. SSA ની અમલવારી પછી નિયમિત રીતે શાળા પ્રવેશોત્સવ જેવાં કાર્યક્રમો ઉજવાતા હોવા છતાં શાળા પ્રવેશ દર ઘટતો હોય ત્યારે જે બાળકો ગામની શાળામાં આવવા જોઈએ તે બાળકો આખરે ક્યાં જાય છે અને કેમ જાય છે ? તે બાબતની સાર્વજનિક ચિંતા તથા તેનાં ઉપાયોની સાર્થક ચર્ચા પ્રબુદ્ધ નાગરિકો થકી થવી જોઈએ. સૌ જાણે છે, ગામનાં મોટા ભાગનાં બાળકો પ્રાઈવેટ શાળાઓમાં જાય છે ! જેમની પાસે કોઈ જ સગવડ, વ્યવસ્થા કે ત્રેવડ નથી તેવા જ કુટુંબના  બાળકો સરકારી શાળામાં ભણે છે. જો એમ હોય તો પછી સરકાર પ્રાથમિક શિક્ષણ પાછળ જે ખર્ચ કરે છે તેનું શું ? વર્ષો પહેલા સરકારે ગામડે - ગામડે શાળાઓ ખોલી ફરજીયાત અને મફત શિક્ષણ આપવાની કરેલી વ્યવસ્થા બર નથી આવી રહી તે સાર્વત્રિક ચિંતાનો વિષય છે. બાળકો વિનાના આલીશાન ‘ ભવનો ’ દિલમાં દર્દ પેદા કરે છે !  

શું સરકારી શાળાઓ ખરેખર સારી નથી ? શું સરકારી શિક્ષકો સારું ભણાવતા નથી ? શું સરકારી શાળાઓની ભૌતિક સુવિધાઓ યોગ્ય નથી ? જો એમ જ હોય તો ગામ આગેવાનોએ સરકારી શાળાની પ્રત્યક્ષ મુલાકાત લેવાની જરૂર છે. જો આમ જનતાને કોઈપણ જગ્યાએ કચાશ જણાતી હોય તો પ્રજાના પ્રતિનિધિઓએ સરકારનું ધ્યાન દોરવું જોઈએ. જો બધું જ બરાબર હોય તો તેઓએ પ્રતિકાત્મક લોકજાગૃતિ માટે પહેલ કરવી જોઈએ. ખરેખર મુશ્કેલીઓ ક્યાં છે તે શોધવી જોઈએ. ઉપભોક્તા વાલીઓ અને ગામનાં સમજું આગેવાનોએ પણ આગળ આવી આ મુદ્દામાં સકારાત્મક રસ લેવો જરૂરી છે. પોતાના ગામની શાળા કે જેમાં તેઓ પોતે જ ભણ્યા છે તેની મુલાકાત લઈ પોતાના અભ્યાસકાળના દિવસો અને આજની સ્થિતિની તુલના કરવી જોઈએ. મારા ખ્યાલથી આમ કરવાથી સરકારે શિક્ષણ પાછળ કરેલા ખર્ચ અને હાલનાં શિક્ષકોએ ફરજની સાથે કરેલ ‘ મથામણ ’ બંનેને ન્યાય મળશે !  શાળા ગામની છે તો ત્યાં ફરજ અદા કરતાં શિક્ષકો (ભલે ગમે ત્યાંથી આવતાં હોય) પણ ગામનાં જ છે. તેથી શાળાનાં આચાર્ય અને શિક્ષકોને રૂબરૂ મળી તેમની મુશ્કેલીઓ વિશે ગ્રામજનોએ પૂછવું જોઈએ. જો તેમ થશે તો સરકારી શાળાનું પેલું અદીઠું સત્ય બહાર આવશે !

          દર વર્ષે એપ્રિલ માસમાં ધોરણ ૧ માં નવા પ્રવેશની સર્વે ઝૂંબેશ શિક્ષકો સરકારી ફરમાનની રાહ જોયા વગર સ્વયં ઉપાડી લે છે અને પારદર્શિતા સાથે એ કામ પૂર્ણ કરે છે. પાંચ વર્ષની વય મર્યાદામાં આવતું એકપણ બાળક શાળા બહાર રહી ન જાય તેની કાળજી લેવામાં આવે છે. ગામનાં શિક્ષકો પોતાની મર્યાદામાં રહીને વાલીઓને સમજાવે છે. ઘણીવાર બાળકો સહિત વાલીઓને આકર્ષવા જાતજાતનાં અખતરાઓ પણ કરે છે, તેમ છતાં વાલીઓનો ખાનગી શિક્ષણનો ‘ મોહ’ ઊતરતો નથી. જે વાલીઓ આર્થિક બોજ ઉઠાવવા સક્ષમ છે તેવા વાલીઓ બેશક પોતાની ખર્ચ કરવાની ત્રેવડ પ્રમાણેની ખાનગી શાળા પસંદ કરે અને પોતાનાં બાળકોને રાજીખુશીથી ત્યાં ભણાવે ! પરંતુ જેમની આર્થિક સ્થિતિ એટલી સક્ષમ નથી, પોતે એટલું ભણેલા નથી કે બાળકોને ભણવામાં પોતે પણ કંઇક મદદ કરી શકે, તેવા વાલીઓએ એકવાર ગામની અથવા નજીકની કોઈપણ સરકારી શાળાની રૂબરૂ મુલાકાત અવશ્ય લેવી જોઈએ. ગામની શાળામાં શિક્ષક પીટીસી હોય કે ડીગ્રી તે સંપૂર્ણપણે તાલીમબદ્ધ અને કુશળ છે. શિક્ષણના નવીન પ્રવાહો, રીતો, પદ્ધતિઓ, યોજનાઓથી તે સર્વથા માહિતગાર છે. તેમ છતાં તેને સરકારશ્રી દ્વારા વખતોવખત તાલીમ આપી અપડેટ કરવામાં આવે છે. સરકાર શિક્ષકને પોતાની મહેનતનું પૂરું વળતર અને નોકરીનું સંરક્ષણ આપે છે કે જેથી તે તણાવ કે ચિંતામુક્ત બની બાળકોનું ઘડતર કરી શકે છે ! કોઈપણ ધોરણનાં બાળકો સાથે મનોવૈજ્ઞાનિક રીતે કેવી રીતે વર્તવું ? કઈ પદ્ધતિ અપનાવવી ? કેટલું ગૃહકાર્ય આપવું અથવા ન આપવું ...આ બધાંથી તે ખૂબ જ જ્ઞાત અને અનુભવી છે. તેથી સમયનો સાદ છે : ઘરનાં, કુટુંબનાં, સમાજનાં અન્ય વ્યક્તિઓ પૈકી કોઈ સરકારી શાળા વિશે જાણતા હોય તો તેમણે પેલા ઘરનાં વડીલને પણ આ બાબતે યોગ્ય સમજ આપવી જોઈએ. ઈચ્છુક વાલીઓએ ગાડરિયા પ્રવાહમાં તણાવાને બદલે ગામની શાળામાં જઈ શાળાનાં આચાર્ય તથા શિક્ષકોને મળી વાતચીત કરવી જોઈએ. ઠીક લાગે તો શાળાનાં વર્ગખંડો કે શાળા પરિસરની મુલાકાત લેવી જોઈએ. બની શકે તો શિક્ષક ભણાવતાં હોય તેવા વર્ગોમાં ડોકિયું કરવું જોઈએ. શાળામાં નિયમિત ઉજવાતા રાષ્ટ્રીયપર્વો કે બીજા જાહેર કાર્યક્રમોમાં હાજરી આપી જે તે શાળાની પ્રવૃત્તિઓ અને સ્ટેજ પર પ્રસ્તુત થતાં બાળકોનાં કૌશલ્યથી વાકેફ થવું જોઈએ. બાળકોએ રજૂ કરેલ કૃતિઓ અને તેની પાછળ થયેલ મહેનતની કલ્પના કરવાની ગામલોકોએ તસ્દી લેવી જોઈએ. ઘડીભર વિચારો...આ બાળકોને તૈયાર કરવા ક્યારે અને કેટલાં રિહર્સલ થયાં હશે ? ડ્રેસથી માંડી બીજી સગવડો ક્યાંથી આવી હશે ? બાળકોને તાલીમ કોણે અને કેવા સંજોગોમાં આપી હશે ? આવી એક કૃતિ તૈયાર કરવા કેટલી મહેનત પડી હશે ? શું બાળકોને તૈયાર કરવામાં બાળકના માતાપિતાનો કોઈ સીધો હિસ્સો હોય છે ખરો ? મિત્રો, જવાબ હશે ના...! તો પછી આ કમાલ કોણે કરી અને કેવી રીતે કરી ? ગામમાંથી કોઈ ફી કે ફાળો ઉઘરાવ્યો છે ખરો ? જવાબ છે ના...! કાર્યક્રમમાં હાજર પ્રેક્ષકો અને શ્રોતાઓએ એટલું તો ખચિત વિચારવું જ જોઈએ કે આ કરતબ કેવી રીતે થયાં હશે ?

જે લોકોને સરકારી શાળા અને શિક્ષકો પ્રત્યે સૂગ હોય તેમણે સરકારી (જિલ્લા / નગર પંચાયત સંચાલિત) શાળાઓમાં બાળકોને શું શું લાભો મળે છે ? એનો આર્થિક સ્ત્રોત ક્યાંથી આવે છે ? સ્પર્ધાઓમાં બાળકોને કેવી રીતે પ્રોત્સાહિત કરાય છે ? પ્રવાસ - પર્યટનો કેવી રીતે કરાવાય છે ?  તે વિશે ઊંડાણપૂર્વક જાણવા - સમજવાની જરૂર છે. પ્રવાસ માટે બાળકો પાસેથી ઉઘરાવાતી ફી અને થયેલ ખર્ચ ખરેખર સમજવાલાયક અને આશ્ચર્ય પમાડનાર હશે ! શાળામાં થતા સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમ કે સ્પર્ધાની તૈયારી માટે ત્યાં ભણતા બાળકના વાલીનું શું યોગદાન છે તે વાલીઓએ  ચકાસવું જોઈએ. વનભોજનમાં કેવી રીતે લઈ ગયા ? શું ખવડાવ્યું અને તેની સામે થયેલ ખર્ચનો સ્ત્રોત ક્યાંથી આવ્યો  તે શોધશો તો તમને સરકારી શાળા અને સરકારી શિક્ષકો પ્રત્યે આદરભાવ ઉપજશે. સરકારી શાળાનાં બાળકો શું શિક્ષણ મેળવે છે અને શું કેળવણી મેળવે છે તે ચકાસવાનો આ સમય છે. સરકારી શાળાનાં ટોયલેટ બ્લોક, પીવાના પાણીની સુવિધા, બાગ બગીચો વિકસાવવાનો ખર્ચ અને તેનાં મેન્ટેનન્સના ખર્ચ વિશે શાળાનાં આચાર્ય સાથે ગામનાં ભણેલા નાગરિકો અને યુવાનોએ વાત કરવી જોઈએ. કીચન ગાર્ડન, ઔષધિબાગ, રામહાટ અને બીજાં અનેક પ્રકલ્પો વિશે જાણી તેને નિભાવવા શિક્ષકો અને કેળવણી પામેલા બાળકો શું શું કરે છે ? તે પણ પૂછવું રહ્યું. આજે ઠેર ઠેર મહિલા શિક્ષિકાઓ દૂર દૂર અંતરિયાળ ગામોમાં ફરજ બજાવે છે. કદાચ એણે સ્વીકારેલ ફરજ એની પોતાની જરૂરિયાત હશે ! છતાં અનેક પારિવારિક જવાબદારીઓનું જતન કરતી જઈ તે પોતાની શાળાનાં માસુમ બાળકોને ખોળે બેસાડી શિક્ષણ આપે છે ને ખવડાવે છે તેની સમાજે માનવતાની દ્રષ્ટિએ પણ નોંધ લેવી જોઈએ. આજે શિક્ષક હોવા સાથે જયારે કોઈ મહિલા શિક્ષકને પોતાના વાહન પર ટીએલએમ, પુસ્તકો કે કલરનાં ડબ્બા બાંધીને સડસડાટ શાળાએ જતી જોઉં છું ત્યારે બેહદ ગૌરવ અનુભવું છું. સરકારી શિક્ષકોની બાળકો સાથેની આત્મીયતાને ચકાસવાની જરૂર છે. સરકારી શાળામાં આજે મજૂરી કરી રોજી મેળવતા માતાપિતાનાં જ સંતાનો ભણે છે ત્યારે આવા કુટુંબો પરિસ્થિતિને વશ બાળકો પાછળ પૂરતું ધ્યાન આપી શકતાં નથી. સરકારી શાળાનો શિક્ષક બાળકને પોપટીયું જ્ઞાન જ નથી આપતો પણ તે અનેક અનુભવો આપીને આવા અબૂધ અને ઓછી કેળવણી પામેલા બાળકોને કેળવે છે. આ બધું જોવા હવે સરકારી શાળામાં ડોકિયું કરવાનો આ ખરો સમય છે.   

          ગામનાં નાગરિકોએ લાયબ્રેરી, વિજ્ઞાનખંડ, કમ્પ્યુટર લેબ, બાયસેગ સુવિધા, ડીજીટલ ક્લાસરૂમ, ઈન્ટરનેટ - વાઈ ફાઈ સુવિધા, પ્રોજેક્ટર અને એવાં જ અન્ય ઉપકરણો અને તેના શાળામાં થતાં ઉપયોગથી માહિતગાર થવું જોઈએ. શાળાનાં આચાર્ય પાસેથી આ બધી જ સુવિધાઓ બદલ કોઈ ફી લેવાતી હોય તો તેનાં વિશે અવશ્ય પૂછવું જોઈએ. સરકારી શાળામાં બાળકો સાથેનાં શિક્ષકોનાં ભાવાવરણ - આદાનપ્રદાન વિશે પણ જાણવું જોઈએ. ગૃહકાર્ય, પુનરાવર્તન, એકમ કસોટી, મહાવરો, વધારાનાં કોચીંગ વર્ગો, બાહ્ય પરીક્ષાઓની તૈયારી માટે ગામની શાળાનાં શિક્ષકો શું શું કરે છે તે જાણવું જોઈએ. શાળામાં પાઠ્યપુસ્તકો, સપ્લીમેન્ટરી, વર્કબુક  ક્યારે આવ્યા ? કેવી રીતે આવ્યા ?  અને તેને માટે શું ફી લેવામાં આવી છે તે પણ ચકાસવું રહ્યું. શાળામાં અરીસા - કાંસકા, તેલ, સાબુ, નેપકીન, નેઈલકટર ઈત્યાદી સામાન ક્યાંથી આવ્યો તે શોધવું જોઈએ. ગામનાં શિક્ષકોને પોતાનાં વર્ગનાં કે શાળાનાં બાળકોનાં નામ, તેમના માતાપિતાનાં નામ પૂછવા જોઈએ. ગામની શાળાનો શિક્ષક વર્ગનાં ને શાળાનાં બાળકોને કેટલું વ્હાલ કરે છે, પ્રેમ કરે છે તે પણ પૂછો. કઈ શાળા બાળકોને નવડાવે છે ? કઈ શાળા બટન ટાંકી દે છે ? કઈ શાળા મફત કપડાંની વ્યવસ્થા કરી ગણવેશ સહાયની સરકારી રકમની બેંક બચત કરાવે છે તે જાણવું જરૂરી છે. સરકારી શાળાને બદ ઈરાદાપૂર્વક ચેનલો પર ચડાવતા પહેલા એ સત્ય શોધો કે ફોર્મ કોણે ભર્યા ને આધારકાર્ડ નીકળ્યા ? ફોર્મ કોણે ભર્યા ને બેંક ખાતા ખૂલ્યા ? ઓળખ માટે ફોટા કોણે કઢાવ્યા ? ઈન્ટરનેટ નથી તો શિષ્યવૃત્તિ ઓનલાઈન કોણે કરી ? NMMS પરીક્ષા, જવાહર નવોદય વિદ્યાલય પરીક્ષા, પ્રાથમિક શિષ્યવૃત્તિ પરીક્ષા, ચિત્રકામ પરીક્ષાના ફોર્મ ઓનલાઈન કેવી રીતે ભરાયા ? તેની ફી કોણે ભરી ? બાહ્ય પરીક્ષા આપવા રજાના દિવસે કોણ લઈ ગયું તે પૂછો. સ્કૂલ ખૂલતાં જ પ્રવેશોત્સવ આવે ત્યારે બાળકોને માટે ટોપી કોણે બનાવી અને સ્લેટ પેન, નોટબુક, દફતર વગેરે ક્યાંથી આવ્યાં તે જાણો. શાળા આરોગ્ય તપાસણી વખતે બાળકોને ખોળામાં બેસાડી રસી કોણ મુકાવડાવે છે તે ચકાસવાનો આ સમય છે. શાળા સમય દરમ્યાન બાળક આકસ્મિક માંદુ પડે, અકસ્માત થાય ત્યારે દવા - પાટાપીંડી કોણ કરે અને જરૂર જણાય ત્યાં ખર્ચ કોણ કરે છે તેની પણ જાણકારી મેળવવી જોઈએ. સરકારી શાળાનાં શિક્ષકની શાળા, બાળકો અને ગામ પ્રત્યેની સમર્પણની ભાવના કોઈ સમજી ન શકે તો જરૂર એવું કહી શકે કે આ બધું તો ફરજમાં આવે ! 

          કઠણાઈ તો એજ કે અહીં ભણતા બાળકોનાં કેટલા વાલીઓ જાણતા હશે કે મારા બાળકને મળેલો આ લાભ ક્યાંથી આવ્યો ? એ સગવડ કોના દ્વારા થઈ ! બાળકો તો ઘરે જઈને કહેશે મમ્મી, મને આ દફતર નિશાળમાંથી મળ્યું ! ત્યારે અભણ વાલીને મન તો... મળ્યું તો મળ્યું ! મળે કે ન પણ મળે એ વાલીને ઝાઝો ફરક પડતો નથી. એની પાસે શિક્ષણ અને સમજણનો અભાવ છે. આવા સંજોગોમાં શિક્ષકનાં પરસેવાની કે ભાવનાની કોણ નોંધ લે ? છતાં સરકારી શાળાનાં શિક્ષકો દર વર્ષે નવા જ જોમ અને જુસ્સા, પરોપકારની ભાવના સહીત ‘ લોક ભાગીદારી ‘ નું અવ્વલ નંબરનું કામ ટીકાઓ સહન કરીને અવિરત કરતાં જ જાય છે. એ જ શિક્ષકો ગામનાં સરપંચ, આગેવાનો, ભણેલી દીકરી, વયોવૃદ્ધ વડીલ, નવી જન્મેલી દીકરીઓ, દાતાઓ સૌનું ગમે તેવા અભાવમાં પણ સ્વાગત કરવાનું ચૂકતો નથી ! પ્રસંગોપાત સ્મૃતિ ચિહ્ન કે પ્રમાણપત્ર આપવાની પરમ્પરા ખર્ચનો વિચાર કર્યા વિના નિભાવે છે ! 

          ગ્રામ્યકક્ષાએ ઓછા શિક્ષણ અને વ્યસનોને કારણે બાળકોના વાલીઓના પારિવારિક ઝઘડાઓ શિક્ષકો માટે એક મોટી સમસ્યા છે. પતિ પત્નીનાં ઝઘડા કારણે મોટેભાગે પત્ની બાળકો સાથે આવેશમાં અથવા અસુરક્ષાનાં ડરથી ઘર છોડી જતી રહે છે. દિવસો અને મહિનાઓ સુધી ઝઘડાનું નિરાકરણ ન થવાથી પરિવારના બાળકો પણ મહિનાઓ સુધી શાળાથી દૂર રહે છે. આ એક એવી સ્થિતિ છે કે જેનાથી શિક્ષક સતત તાણ અનુભવે છે. શાળાની કે પોતાના વર્ગની ચિંતા એને માટે જાણે પરિવારની એવી ચિંતા બની જાય છે કે જેને શાળા સિવાય ક્યાંય અભિવ્યક્ત પણ કરી શકાતી નથી ! વાલી નશો, જુગાર કે વ્યભિચાર જેવી આદતોનો બંધાણી હોય ત્યારે વર્ષમાં બે ત્રણવાર આવા ટાળી ન શકાય તેવા પ્રસંગો સહજ બને છે, જેની સીધી અસર બાળકની હાજરી પર પડે છે. વર્ગમાં ઊભા થતાં આવા એક બે વખતના કિસ્સા બાળકનું આખું વર્ષ અને શિક્ષકની મહેનત રફેદફે કરે છે. આ એવા પ્રશ્નો છે કે જેમાં આચાર્ય કે શિક્ષક શું કરી શકે તે વિચારવા જેવું છે. તેમ છતાં ક્યારેક શિક્ષક પોતાની આબરૂ, હેસિયત કે સલામતીની પરવા કર્યા વિના બાળકની હાજરીની આશાએ ક્યારેક બે ડગલાં આગળ પણ વધી જાય છે ! પતિ પત્નીના ઝઘડાનું નિવારણ લાવવા કેટલાંય શિક્ષક ભાઈ બહેનો મધ્યસ્થી બનવાનાં અનુભવમાંથી ક્યારેક ને ક્યારેક  પસાર થાય છે એવો મારો જાત અનુભવ છે ! બાળકો તેડવા જવા, શોધવા જવા વખતે લગભગ મોટાભાગના શિક્ષકો જાહેરમાં મશ્કરી, તિરસ્કાર અને અપમાનનો ભોગ બને છે. છતાં શાળામાં હાજર બાળકોને છોડી ગેરહાજર બાળકને પ્રવાહમાં ટકાવી રાખવા પોતાની ફરજ સમજી પ્રયાસ કરે છે. રોજ પોતાના અંગત ફોન દ્વારા શાળાએથી, ઘરેથી વર્ગના અનિયમિત બાળકોના વાલીનો સંપર્ક સાધવાનો પ્રયાસ કરે છે.

આવો જ પ્રશ્ન રોજગારી માટે સ્થળાંતરિત થયેલા પરિવારોનો પણ છે. વાલી રોજગારી મેળવવા સંયુક્ત કુટુંબ ત્યજી વિભક્ત કુટુંબના રૂપમાં અન્યત્ર સ્થળાંતર કરે છે ત્યારે તેવા બાળકોને શાળામાં ટકાવી રાખવા શિક્ષકો માટે એક પડકાર હોય છે ! માતાપિતા બંને સવારે  કામધંધે જતાં રહે પછી વિભક્ત કુટુંબ હોવાથી ૧૦ વાગ્યે બાળકોને શાળાએ મોકલવા ઘરે કોઈ હોતું નથી. પરિણામે આવા પરિવારોના બાળકોની શાળામાં નિયમિતતા જળવાતી નથી. આવા સંજોગોમાં બાળકની શિક્ષણ સિવાયની બાકીની બધી જ જવાબદારી પણ એક યા બીજી રીતે શિક્ષક પર આવે છે. આવા કુટુંબો સામાજિક પ્રસંગે કે અન્ય કારણોસર વતનમાં જાય છે ત્યારે બાળકની લાંબી ગેરહાજરીને કારણે વર્ગમાં સર્જાતી ‘ એરર ’ શિક્ષકોની મોટી મૂંઝવણ સાથે નીજી કસોટી સમાન પીરીયડ હોય છે.

          ગામની શાળા જાણે અજાણે ગામની અપાર સેવા કરે છે. અનેક સરકારી કાર્યક્રમો શાળામાં જ યોજાય છે. એમાં  ગ્રામ પંચાયત, તાલુકા પંચાયત, જિલ્લા પંચાયત, વિધાનસભા કે લોકસભાની ચૂંટણી હોય, સરકારી કે સ્વૈચ્છિક આરોગ્ય કેમ્પ હોય, સેવાસેતુ કાર્યક્રમ હોય, BLO નો કેમ્પ હોય કે બીજાં સરકારી મેળાવડાઓ હોય શાળાનાં શિક્ષકોના સહયોગ વિના તે ફિક્કા પડે છે ! જાહેર રાષ્ટ્રીય તહેવારોની ઉજવણી એ સૌ નાગરિકોની રાષ્ટ્રીય ફરજ છે છતાં જે તે ગામ શહેરની શાળા તેને પોતાનો ઉત્સવ ગણી અપર્યાપ્ત સંસાધનો છતાં અથાગ મહેનતથી સફળ બનાવે છે ! શાળા જેવી ગામની જાહેર મિલ્કતની શાળાનાં આચાર્ય અને શિક્ષકો હંમેશા તેને પોતીકી મિલ્કત ગણી જીવની જેમ તેનું જતન કરે છે. સરકારી શાળાઓ સરકારશ્રીની ગ્રાન્ટ, જુદી જુદી યોજનાઓ, સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓના યોગદાન અને ફરજનિષ્ઠ શિક્ષકોનાં સમર્પણને કારણે જરૂર ઉન્નત બની છે. ભૂતકાળની જે તે ગામની શાળા અને આજની જે તે  ગામની શાળામાં ઘણું મોટું અંતર આપણે જોતાં હોઈએ તો એના મીઠાં ફળ સમાજને, ઉપભોક્તાને વધુને વધુ મળે તેની ચિંતા થવી જોઈએ. 

          આ સિવાય સરકારી શાળાઓ બીજી અનેક સુવિધાઓ સાવ મફતમાં પૂરી પાડે છે.

·        શાંત, નિરવ અને સુંદર વાતાવરણ, બાગબાની તથા મેદાનની સુવિધા

·        ધો. ૧ થી ૫ માં અનુભવી પી.ટી.સી. શિક્ષકો અને ધો. ૬ થી ૮ માં ભાષા, ગણિત, સા. વિજ્ઞાન માટે ડીગ્રી શિક્ષકો

·        ધો. ૧ થી ૪માં બેસવા માટે નાની - મોટી શેતરંજી અને  કલરફૂલ લો ફ્લોર રાઈટીંગ ડેસ્કની સગવડ

·        ધોરણ ૧ અને ૨ માં પ્રજ્ઞા પ્રોજેક્ટ અંતર્ગત દરેક બાળક પર વ્યકિતગત ધ્યાન, વ્વકિતગત સમજણ

·        ધોરણ ૩ થી ૮ માં બાળકને ઝડપથી સમજાય તેવી સરળ શિક્ષણ પદ્ઘતિ

·        દરેક રૂમમાં બબ્બે ટ્યુબલાઈટ તથા ઓછામાં ઓછા બબ્બે પંખાની સુવિધા

·        ૧૧ કમ્પ્યુટર + એલસીડી સાથેની અલાયદી લેબની સુવિધા

·        અલગ કમ્પ્યુટર લેબ, સાયન્સ લેબ, પુસ્તકાલય, આચાર્ય કાર્યાલય, સ્ટાફરૂમ વગેરેની સુવિધા 

·        બાયસેગ પ્રસારણ થકી ઈ કલાસમાં ભણવાની સુવિધા

·        વાલીઓ માટે સત્રાંત - વાર્ષિક પરીક્ષા ઉત્તરવહીઓનું નિદર્શન

·        ડ્રેસની સુવિધા સાથે રંગારંગ સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમનું આયોજન

·        ભારતીય સંસ્કૃતિ મુજબ દરેક તહેવારની આંશિક ઉજવણી સાથે તહેવારનો મહિમા

·        વખતોવખત પર્યટન, મુલાકાત, વનભોજન તથા ઓછી ફી માં પ્રવાસમાં નું આયોજન  

·        શિસ્ત સહિત જીવન ઉપયોગી કેળવણી ઉપર વિશેષ ભાર 

·        દર બુધવારે આયર્નની ગોળીનું વિતરણ, આરોગ્ય વિભાગ દ્વારા નિયમિત રસીકરણ 

·        ધોરણ ૧ થી ૫ બાળમેળો અને ધોરણ ૬ થી ૮ લાઈફસ્કીલ મેળાઓ  (કાગળ, કલર, કાતર, રબર, પેન્સિલ આ ઉપરાંત તમામ સામગ્રી શાળા તરફથી)

·        શાળામાં ભણતાં ૧૦૦% બાળકોનાં આધારકાર્ડ તથા બેંક ખાતાની શાળા દ્વારા સગવડ

·        શિક્ષણની જાગૃતિ અને પારદર્શક વહીવટ માટે શાળા કક્ષાએ વાલી માતાપિતાની ભાગીદારીવાળી SMC ની રચના

·        ધોરણ ૩ થી ૮ ના બાળકો માટે ‘ હોલ ઇન ધ વોલ ’ થીમ અંતર્ગત ઓપન જગ્યામાં dekstok કમ્પ્યુટર શીખવાની તક

·        ધોરણ ૬ થી ૮ નાં બાળકો માટે  ટેબલેટની સુવિધા 

·        આધુનિક ભૌતિક સુવિધાઓ સાથે પૂરતી હવા ઉજાશવાળા વર્ગખંડો

·        ધોરણ ૫ થી ૮ માં બેન્ચીસની સુવિધા (એક બેન્ચ બે વિદ્યાર્થી)

·        મૂલ્યશિક્ષણ ઉપર ભાર, બાળકેળવણી વડે બાળ ઘડતર

·        આધુનિક પ્રકારનાં કુમાર અને કન્યાનાં અલગ અલગ શૌચાલય. ધોરણ ૬ થી ૮ ની કન્યાઓ માટે ‘ વેન્ડીંગ મશીન ’ ની સુવિધા

·        ઈ લર્નિંગ માટે અલગ સોફટવેર અને વિશાળ એલસીડી સહિત બાયસેગ પ્રસારણની સુવિધા

·        પહેલા ધોરણથી જ દરેક બાળકને માઈક સાથે સ્ટેજ પર બોલવાનો મહાવરો

·        દરેક બાળકને શિષ્યવૃત્તિ અને ગણવેશ સહાય બેંક ખાતામાં ઓનલાઈન જમા

·        આધુનિક પ્રકારનું સ્ટોરરૂમ કમ કિચન. રોજ બપોરે મધ્યાહન ભોજનમાં તાજુ અને ગરમ જમવાની સગવડ

·        ઈન્સપાયર એવોર્ડ માનાંક યોજના હેઠળ શાળાને બાળ વૈજ્ઞાનિક વિદ્યાર્થીનાં ખાતામાં રૂ. ૧૦,૦૦૦/- નો પુરસ્કાર

·        દરેક રૂમમાં dust free ચોક અને ગ્રીનબોર્ડની સુવિધ

·        સરકારશ્રી દ્વારા મફત પાઠયપુસ્તકો,સ્વાધ્યાયપોથી અને પરીક્ષા ઉત્તરવહીઓ પૂરતા પ્રમાણમાં

·        સ્વૈચ્છિક સંસ્થા કે દાતાશ્રીઓ તરફથી મફત નોટબુક, ડાયરા માટે આગવી વ્યવસ્થા

·        શાળામાં તમામ શિક્ષકો અને બાળકોની ઓનલાઈન હાજરી

·        શનિવારે માસ પીટી, રમત ગમત અને યોગાસનોનું આયોજન

·        શાળા બાગકામ પ્રવૃતિ દ્વારા પ્રકૃતિ સાથે લગાવ વધે તેવી કોશિષ.

·        બાળ સંસદનું અસરકારક અમલીકરણ તથા ટુકડી નેતા દ્વારા ટુકડી સભ્યોની મિટીંગનું આયોજન

·        શિક્ષકોનાં સહકારથી પ્રવાસ - વનભોજનનું આયોજન

·        રાજ્યકક્ષાએથી ગુણોત્સવ દ્વારા દરવર્ષે મૂલ્યાંકન અને શાળા પ્રવેશોત્સવ

·        બાળકોને મળતી સુવિધાઓ અને મૂલ્યાંકન ડેટા હવે ઓનલાઈન

·        ભવિષ્યમાં સરકારશ્રી તરફથી જ્ઞાન કુંજ પ્રોજેક્ટ, ઈ ક્લાસ અને સ્માર્ટ ક્લાસની સુવિધા  

·        શાળામાં ભણતાં તમામ બાળકો માટે અકસ્માતના કિસ્સામાં વિદ્યાદીપ યોજના હેઠળ અકસ્માત વીમાનું રક્ષણ   

·        રામહાટ, ચબૂતરો, ખોયા પાયા બોક્ષ, અક્ષયપાત્ર, આજનું ગુલાબ, આજનો દીપક, જેવી પ્રવૃત્તિઓ થકી મૂલ્ય શિક્ષણ 

·        પ્રાર્થનાસભા, પ્રશ્નબેંક, બાળસંસદ, કિચન ગાર્ડન, ઔષધિબાગ, ઈકોકલબ થકી કૌશલ્યોનો વિકાસ

·        શાળા સ્વચ્છતા કાર્યક્રમ અંતર્ગત અરીસા, કાંસકા, તેલ, નેઈલ કટર, હાથ ધોવા સાબુ, લીક્વીડ, નેપકીનની સુવિધા

·        શાળા સ્વચ્છતા કાર્યક્રમ હેઠળ ફીનાઈલ, પોતું, બ્રશ, કચરાપેટી, સાવરણી, સાવરણા, ટમલર, ડોલ વગેરેની સુવિધા 

·        ઇકોક્લબ હેઠળ ખૂરપી, દાતરડા, કાતર, પંજેટી, તગારા, કોદાળી, પાવડો, ત્રિકમ, કોશ જેવા ઓજારોનો ઉપયોગ 

ગામની નિશાળ : જરા વિચારીએ

જરા વિચારીએ

          આજે ઈસુના નવા વર્ષનો નવમો દિવસ છે. એટલે કે તા. ૦૯ મી જાન્યુઆરી ૨૦૧૭ ને પોષ સુદ બારસ - સોમવાર ઘર - કુટુંબમાં કોઈનું અવસાન થાય ત્યારે દાન પુણ્ય કરવાનો એક સકારાત્મક ટ્રેન્ડ રહ્યો છે. ગામડાઓમાં સંપૂર્ણ આસ્થા સાથે સ્વજનના પરિવારના સભ્યો તેને અમલમાં મૂકતા હોય છે. ખાસ કરીને આવા પ્રસંગે અને દાન અર્પણ કરવાની ભાવનાથી જયારે ગામની શાળાને યાદ કરવામાં આવે છે ત્યારે એવો વિચાર કરનારા અને તેને અમલમાં લાવનારા સજ્જનો પ્રત્યે અહોભાવ પેદા થાય. સામાજિક સુધારાઓ માટે થતા મોટા મોટા સંમેલનો અને ભાષણબાજી કરતા મહાનુભાવો કરતાં આવા સ્વયંભુ ઊભા થતા પ્રસંગો વાસ્તવિક અસર ઊભી કરે છે. સમસ્ત સમાજને પણ નવી રાહ તરફ પ્રેરિત કરે છે.

        આજે જરૂર છે બદલાયેલા સંજોગો થકી ગરીબડી બનેલી ગામની શાળા તરફ જોવાની ! આજે ગામ બહાર રહેવાનો અને ગામ બહારની જ શાળામાં પોતાના બાળકોને ભણાવવાનો ક્રેઝ છે. ઠીક છે, સમયનો બદલાવ છે. તેથી સમય સાથે ચાલવું પણ એટલું જ જરૂરી છે. પસંદગીનો સૌને અધિકાર પણ છે. છતાં એટલું તો કહી જ શકાય કે બાળકને પ્રાથમિક શિક્ષણ તો વાલી જ્યાં રહેતા હોય ત્યાં જ અપાવવું વધુ ઉચિત અને વધુ સગવડભર્યું  છે. માટીએડ ગામનું કુટુંબ નજીકના શહેરમાં રહેવા જાય તો બાળક ત્યાં ભણે એ સ્વાભાવિક છે. પરંતુ રહેવાનું ગામમાં જ હોય તો બાળકને પ્રાઇવેટ વાહનમાં ઠાંસીને શહેરમાં  મોકલવામાં કોઈ જ શાણપણ નથી. પોતાનાં બાળકનાં ભવિષ્ય માટે ક્યા મા બાપ જાગરુક ન હોય ! હોવા જ જોઈએ ! તેમ છતાં ગામમાં ગુણવત્તાસભર શિક્ષણ મળતું હોય, સુવિધા સારી હોય, શિક્ષકો મહેનતુ હોય તો પછી બહાર લઈ જઈ વધારાનો નાણાંકીય બોજ વેઢાળવો ઉચિત નથી. સારું શિક્ષણ આપવાની ગામની શાળાની જવાબદારી છે તો સામે પક્ષે સારું શિક્ષણ મેળવવાનો ગ્રામજનોનો (બાળકોનો) હક્ક છે. નામદાર સરકારશ્રીએ RTE (Right to Education) જેવો કાયદો  2009 માં અમલમાં લાવી બાળકોને મફત, ફરજિયાત અને ગુણવત્તાલક્ષી શિક્ષણનો અધિકાર આપ્યો હોય ત્યારે ગામના નાગરિક એવા  વાલીઓએ વિચારવું રહ્યું. આ વાત એટલા માટે લખવી પડી કે આ ગાડરિયા પ્રવાહે ગામે ગામ ધબકતી ગામની પોતીકી શાળાઓ  કે જેની સાથે ગ્રામ્યજીવન ઓતપ્રોત હતું તે આજે ભૂતકાળ બની ગયો છે.  પહેલાનાં સમયમાં  ‘ ગામનું ઘરેણું ’ ગણાતી શાળાઓ  આજે સાવ અછૂત બની છે. શાળામાં ઉપલબ્ધ પ્રવર્તમાન સુવિધાઓ જોવા કે સ્વીકારવા કોઈની પાસે ટાઇમ નથી. હવે તો ગામલોકોને  જન્મતારીખ કે શાળા છોડ્યાના  પ્રમાણપત્રની જરૂર પડે છે ત્યારે અને ચુંટણી હોય ત્યારે મતદાન વખતે જ તેમને ગામની શાળા યાદ આવે છે. ગામની શાળાની આવી અવહેલના ચિંતા પણ ઉપજાવે છે ને દુઃખ પણ !

        બિચારી ગામની શાળા ! આ એ જ શાળા છે જેની નિશ્રામાં ગામનો આજનો વડીલવર્ગ ભણી ગણીને સફળતાની ટોચે હોવા છતાં આજે પોતાના પપૌત્રને બહારની શાળામાં ભણવા મૂકી રહ્યો છે. શહેરની ખાનગી શાળાઓમાં બિનતાલીમી શિક્ષકો, અપૂરતો અભ્યાસ, આવડત, પ્રભાવ અને પગાર વગેરે સાથે વિશેષ અનુભવની કમી છે. માતાપિતાની મથામણ, આર્થિક ઘસારો વેઠીને અપાતાં ટ્યુશન વડે બાળકોને આગળ ધકેલવાની હોડ જામી છે. બાકી ગામની શાળા એટલે સંસ્કારિતાનું ઝરણું ! ગામની શાળા એટલે માતાનો ખોળો ! ગામની શાળા એટલે પપ્પાનો પ્રેમ ! ગામની શાળા એટલે દાદીમાનું વ્હાલપ ! ગામની શાળા એટલે આપણો સમાજ, આપણી સંસ્કૃતિ, આપણો વારસો, આપણી પરંપરા, આપણો ભૂતકાળ અને આપણું ભવિષ્ય ! ગામનાં આપણા જ વડવાઓએ ઊભી કરેલી આ શાળા એટલે પ્રાથમિક શાળા માટીએડ ! અહીના વિદ્યાર્થી રહી ચૂકેલા કેટલાંય ગ્રામજનોના જીવનમાં અક્ષરનું અજવાળું પાથર્યું હશે આ શાળાએ ! કેટલાયે સજ્જનોની આજની પ્રગતિનાં  મૂળમાં આ શાળાનો ફાળો રહ્યો હશે ! ગામના ભાઇઓ અને ગામની બહેનોને કેટલી ઉપયોગી બની હશે આ શાળા ! નહોતી કોઈ ચળવળ કન્યાકેળવણીની, નહોતો સાક્ષરતાનો આટલો પ્રકાશ, નહોતા સાધનો અને નહોતી સગવડ ત્યારે પણ આ શાળા પોતાનું કામ કરતી રહી છે. નાત – જાત – ધર્મ – લિંગભેદ કે છૂત અછૂતના ભેદભાવ વગર અક્ષરનાં અજવાળા પાથરતી રહી છે આ શાળા ! મા પોતાના બાળકને ખોળે બેસાડે, વ્હાલ કરે તેમ આ શાળાએ કેટલાય વિદ્યાર્થીઓને પોતાની ગોદમાં લઈ અક્ષરજ્ઞાનની ત્રીજી આંખ ખોલી હશે. એથી જ આપણને સૌને આપણી  આ શાળા પર આજેય ગર્વ છે. આપણે  એક પુરુષ તરીકે  કે પછી એક મહિલા તરીકે આ ગામમાં રહીએ છીએ કે ગામ બહાર... પણ આપણે આ શાળાના ઋણી છીએ. ગામની શાળા પર આપણને ખરેખર ગર્વ છે અને હોવો પણ જોઈએ.

        આ ગામના પૂર્વજો કેટલા બુદ્ધિશાળી અને દૂરંદેશી વિચારસરણીવાળા હશે કે શાળાની સ્થાપના  માટે  ૧૩૪ વર્ષ પહેલા તેમને ગામમાં શિક્ષણની જરૂરિયાત પૂર્ણ કરવા શાળા સ્થાપનાનો વિચાર કર્યો હશે ! એટલું જ નહી  શાળા માટે ગામની સૌથી સારી જગ્યા પસંદ કરી હશે ! બહુ ઓછા ગામમાં આપણી શાળા જેટલી વિશાળ જગ્યા હશે. સરકારી મદદ મળવાની શરુ થઇ તે પહેલા અહી શાળાની કમ્પાઉન્ડ દિવાલ બની ચૂકી હતી. જે આજે પણ તંદુરસ્ત હાલતમાં ઊભી છે.

        ૫ કે ૧૦ વર્ષમાં ક્ષતિગ્રસ્ત થઇ જતાં આર સી સી ના મકાનોની સામે હાલનું સંવત ૨૦૦૭માં બંધાયેલું મકાન ૬૬ વર્ષથી અડીખમ ઊભું છે. જેની દિવાલ કે લાકડામાં એક રતિભાર પણ ક્ષતિ જોવા મળી નથી.  

શાળાનો શૈક્ષણિક વિકાસ પ્લાન

શાળા શૈક્ષણિક વિકાસ પ્લાન

કોઈપણ શાળાનો વિકાસ એ  મુખ્ય ત્રણ બાબતો પર આધારિત છે. એક શાળાનો ભૌતિક વિકાસ, બીજો શાળાનો શૈક્ષણિક વિકાસ અને ત્રીજો તે સાંસ્કૃતિક વિકાસ. મોટેભાગે આચાર્યો, શિક્ષકો અથવા એથી ઉપરનાં મુલાકાતીઓ પણ ઘણીવાર માત્ર રંગરોગાન અને ભૌતિક સુવિધાને જ શાળાનો  વિકાસ ગણવાની મોટી ભૂલ કરે છે. અથવા તો ભૌતિક વિકાસની ચકાચૌંધમાં તેઓ બાકીનાં મહત્વનાં મુદ્દાને યેનકેન ટાળી દે છે યા ભૂલી જાય છે. બીજી તરફ સબંધિત શાળાનાં આચાર્ય, શિક્ષકો આ બાબતને જ પોતાની સિદ્ઘિ ગણી પોરસાયા કરે છે. આવી શાળાઓની જાહેર નોંધ લેવાય, જાહેર ઉદાહરણ અપાય ત્યારે ગ્રાઉન્ડ લેવલે જઈ કામ કરતી શાળાનાં શિક્ષકો પર તેની નકારાત્મક અસરો થાય છે. ભૌતિક વિકાસનું મહત્વ ઓછું આંકવાનો કે પછી એવી શાળાઓની ટીકાનો ઈરાદો નથી. તેમ છતાં એ સ્વીકારવું જ રહયું કે ભૌતિક વિકાસની સાથે મહત્વનો વિકાસ છે, શૈક્ષણિક વિકાસ. પોતાની શાળાનાં બાળકોનું શૈક્ષણિક કાઠું મજબૂત બને, ગુણવત્તાનો સ્પર્શ થાય અને ઉત્તરોત્તર એ સ્પર્શ ગાઢ બનતો જાય તેને ખરો શાળાવિકાસ કહેવાય. ઉપચારાત્મક શિક્ષણની જરૂરિયાત એ એજ દર્શાવે છે કે આપણે શાળાવિકાસની ખોટી વ્યાખ્યાઓ કરી મૂળભૂત બાબતોને એક યા બીજી રીતે નજરઅંદાજ કરી રહયાં છીએ. કોઈ ઉદ્યોગની પાંચ લાખની સહાય થકી ઊભા કરવામાં આવેલા પરિવર્તન કરતાં અંતરિયાળ ગામડાંની શાળાનાં શિક્ષકે પાંચ હજારની સહાયથી ઉજળી બનાવેલ શાળાને વધારે મહત્વ મળવું જોઈએ, પણ હકીકતે તેમ થતું નથી.

આપણો જિલ્લો અને તાલુકો (ભરૂચ - અંકલેશ્વર) ઔદ્યોગિક રીતે દેશ અને દુનિયામાં ખ્યાતનામ છે. ઔદ્યોગિક  વિસ્તારની નજીકની કેટલીક પ્રાથમિક શાળાઓને ઉદ્યોગો તરફથી, ઉદ્યોગકર્તા તરફથી, સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ તરફથી, દાતાઓ તરફથી સમયાંતરે ઓછી મહેનતે પણ મદદ મળતી રહે છે. બીજી તરફ આપણી કેટલીયે શાળાઓ દૂર દૂરનાં અંતરિયાળ વિસ્તારમાં કાર્યરત  છે કે જયાં કોઈ વિકાસ ન હોવાને કારણે સરકારશ્રી તરફથી મળતી ગ્રાન્ટ પર નિર્ભર રહેવાનું થાય છે. છતાં, આવા સુવિધા વગરનાં ગામોમાં પણ મૂઠી ઉંચેરા શિક્ષકોએ પત્થરમાંથી પાણી કાઢી બતાવ્યું છે. આ બાબત ઉપર મેં ઘણું વિચાર્યું છે, ઘણું ચિંતન કર્યું છે, કેટલુંક લખ્યું છે, ઘણા વર્ષો એના પર કામ પણ કર્યું છે. આચાર્ય તરીકે, વર્ગશિક્ષક તરીકે તેના પર નવાચાર પણ કર્યાં છે. કરેલા નવાચાર પછી અસરકારક પરિણામો પણ મેળવ્યા છે. કોઈ વાત જયારે પ્રત્યક્ષ અનુભવમાંથી જન્મ પામતી હોય છે ત્યારે તે વાતમાં દમ હોઈ શકે, તથ્ય હોઈ શકે ! શૈક્ષણિક વિકાસનાં અભાવનાં ઘણાં બધાં કારણો પૈકી પ્રથમ કારણ આચાર્ય પોતે પણ છે. એ કડવું સત્ય સ્વીકારવા કોણ તૈયાર થાય ? આચાર્યને એક પરિસર, અમુક બાળકો, થોડાં શિક્ષકો, જરૂરી ઈન્ફ્રાસ્ટકચર, આર્થિક લાભો, જવાબદારી, ફરજો આ બધું જ આપી દીધું હોય ત્યારે વહીવટી પરિપત્રોની રાહ જોવાની જ ન હોય ! આચાર્ય પોતે શાળાનાં શેષ શિક્ષકો માટે ઉત્તમ ઉદાહરણ, ઉત્તમ માર્ગદર્શક બને અને વખતોવખત કરવા ઘટતાં સુધારા પોતાની શાળામાં લાગુ પાડવા પોતે આગળ આવે અને શિક્ષકોને પ્રોત્સાહન આપે ! શિક્ષણકાર્યને જ સર્વોપરી ગણી શાળામાં સકારાત્મક વાતાવરણ સર્જે. પોતાના સ્ટાફનાં બધાં જ શિક્ષકો પાસેથી અભિપ્રાય લઈ સર્વોપરી અને પ્રથમ જરૂરિયાતનાં સુધારાથી પરિવર્તનની શરૂઆત કરે, એવું ન બની શકે ?

પ્રાથમિક શાળાઓમાં સ્ટાફ મિટીંગ થાય છે ખરી પણ મોટેભાગે તે વહીવટી બાબતો માટે જ હોય છે. પરિપત્ર આવે અને કોઈ બાબત સમજવાની હોય, કોઈ વહીવટી માહિતી તૈયાર કરી પત્રકો ભરવાનાં હોય અથવા કોઈ કાર્યક્રમનું આયોજન કરવાનું હોય તો તેવા જ મુદ્દા તેની ચર્ચાનું કારણ હોય છે! પરંતુ પોતાની શાળાની શૈક્ષણિક કચાશ દૂર કરવા સબંધી કોઈ મુદ્દા પર સ્ટાફમિટીગ થતી હોય એવા ઉદાહરણ કેટલાં ? જો આ શંકા સાચી હોય તો ગુણવત્તાની અપેક્ષા રાખવી કેટલી વ્યાજબી છે? અભ્યાસક્રમ માત્ર પૂર્ણ કરી દેવો અને જવાબદારી પૂરી કર્યાનો સંતોષ લેવો ઉચિત નથી ! બાળકોને સર્વાંગ તૈયાર કરવા, તેમને શૈક્ષણિક રીતે મજબૂત બનાવવા આચાર્યશ્રીએ પોતાની શાળા માટે પોતાનો યા સ્ટાફની મદદથી બનાવેલો એકશન પ્લાન અમલમાં લાવવો જોઈએ. જો આમ થાય અને સઘળાં શિક્ષકો આચાર્યશ્રીની દોરવણી નીચે ખંતથી મહેનત કરે તો શાળામાં નિશ્ચિત પરિવર્તન લાવી શકાય. તાલીમો જરૂરી છે પણ તાલીમમાં બતાવેલા નુસ્ખા, પદ્ઘતિને અમલમાં લાવવા શાળાકક્ષાનું આચાર્યશ્રીનું પોતાનું આયોજન હોવું અને સાથે તેનું અમલીકરણ પણ ખૂબ જ જરૂરી છે. આ આખી બાબતને ઉપર જણાવેલા ત્રણે પાસા વિસ્તૃત રીતે સમજવા પડે. તેનું યથાર્થ મૂલ્યાંકન કરવું પડે.

                   

શાળાનો ભૌતિક વિકાસ

શાળા પરિસર સુંદર હોય, રમણીય હોય, મનભાવન હોય એવું બધાંજ ઈચ્છે છતાં તેમ હોય જ તેવું દરેક કિસ્સામાં બનતું નથી. કારણો પણ એક કરતાં વધુ હોય શકે છે. તેમ છતાં શાળામાં બાળકોની સંખ્યાના પ્રમાણમાં પૂરતા ઓરડાઓ, પ્રાર્થનાહોલ, વિજ્ઞાનખંડ, કમ્પ્યુટરલેબ, પ્રવૃત્તિખંડ, આચાર્ય કાર્યાલય, મધ્યાહનભોજનશેડ (બાળકોને સામૂહિક રીતે જમાડવા), કુમાર – કન્યા (સંખ્યાના પ્રમાણમાં) અલગ અલગ ટોયલેટ – બાથરૂમની સુવિધા અને પીવા માટે શુદ્ધ પાણીની વ્યવસ્થા – આટલી પાયાની સુવિધા હોવી આવશ્યક ગણાય ! શાળામાં જગ્યા ઉપલબ્ધ હોય તો નાની સરખી બાગબાની, ઔષધિવન, કિચનગાર્ડન, રમતની જગ્યા, પાર્કિગની સુવિધા, રાષ્ટ્રીય તહેવારોની ઉજવણી માટેની જગ્યા, પાણીની ટાંકી, શોષખાડા, સ્વ્સ્થજમીન પ્રોજેક્ટ, રમત – ગમતનાં સાધનો, ચબૂતરો, વાચનકુટિર, ભૂમિનકશા.......વગેરે વગેરે

શક્ય હોય તો શાળાનું એક અલગ કાર્યાલય હોય તો તે સમયની માંગ મુજબ આવકાર્ય ગણાશે. (ઓરડાની ઘટ હોય તો બાળકોનાં હક્કનાં ભોગે નહીં ) નવાચાર કરનાર આચાર્ય એક ખૂણામાં પણ આ સુવિધા ઉભી કરી શકે ! અલબત્ત આવી પણ કેટલીયે શાળાઓ છે જ્યાં અપૂરતી જગ્યામાં પણ અદ્યતન કહી શકાય તેવા કાર્યાલયો જોવા મળે છે. શાળા દફતર એ આચાર્ય સહિત સમગ્ર શાળાનું પ્રતિબિંબ છે. શાળાનું દફતર સુઘડ હોય, વ્યવસ્થિત હોય, અદ્યતન હોય, વર્ગીકૃત હોય તે શાળાની એક આગવી ઓળખ બને છે. શાળા દફતર જેવું બીજું શાળાદર્પણ એટલે પ્રાર્થના સંમેલન (પ્રાર્થનાસભા) મધુર અવાજે ગવાતી પ્રાર્થના, શિસ્ત અને સંયમ, તરહ તરહની વાનગીનાં  રસથાળ સમું વિવિધતાસભર અભ્યાસવર્તુળ, ધોરણ – ૧ થી ૮ નાં તમામ બાળકોની ભાગીદારી, સંગીતનાં સાધનોનો અસરકારક ઉપયોગ અને ખાસ કરીને સમયની ચોકસાઈવાળી વ્યવસ્થા આ બધી જ કળીઓથી બનતી કલગી એટલે શાળાનું રસિક પ્રાર્થના સંમેલન !  

                

શાળાનો શૈક્ષણિક વિકાસ

શાળાનો ભૌતિક વિકાસ આખરે શા માટે ? કોના માટે ? એવો પ્રશ્ન થવો વ્યાજબી છે. કારણકે આખરે આ તમામ કવાયતનાં કેન્દ્રમાં તો બાળક જ છે. આ બધો જ પરિશ્રમ બાળકો માટે જ હોય તો તેનાં થકી શાળાનો શૈક્ષણિક વિકાસ સાધી શકાય તે માટે આચાર્યશ્રીના માર્ગદર્શન હેઠળ શિક્ષકોએ ટીમવર્ક કરવું જ રહ્યું. આપણી શાળાઓમાં ટીમવર્કનો અભાવ છે. આચાર્ય અનુભવી ન હોય ( તે પીટીસી છે કે ડીગ્રી તે મહત્વનું નથી.) તો શિક્ષકોને દોરવા તે અસમર્થ હશે. પરિણામે શાળાની પ્રગતિ જરૂર રૂંધાશે ! વહીવટી પકડ અને કોઠાસૂઝ વિનાનો આચાર્ય શાળા માટે ભારરૂપ બનશે. શિક્ષકોને સતત માર્ગદર્શન આપી પ્રોત્સાહિત કરનાર આચાર્ય શાળાને ચેતનવંતી બનાવી શકે ! આચાર્ય શૈક્ષણિક કાર્યને જ પ્રાધાન્ય આપતો હોય તે શાળા ક્વોલીટી એજ્યુકેશન માટે જરૂર પરિણામ લાવી શકે છે. આચાર્યનું વ્યક્તિત્વ પ્રભાવશાળી હોય તે આવકાર્ય છે. પોતાની શાળાનાં બાળકોની વિવિધ વિષયો સબંધી કચાશને ઓળખી તેને દૂર કરવા આચાર્ય પોતે કોઈ નવાચાર કરે ત્યારે શાળામાં ગુણવત્તાની શરૂઆત જરૂર થાય ! કામ વહીવટી હોય કે પછી શૈક્ષણિક .... શાળાનાં આચાર્ય બીજા શિક્ષકો માટે દાખલારૂપ બનવા કોશિષ કરે. શક્ય છે બધાં વિષયોમાં પારંગતતા ન પણ હોય તેમ છતાં બીજાને અનુસરવાનું કે સ્વીકારવાનું ઔદાર્ય પણ તેમનામાં હોવું જોઈએ.

શાળાનો સાંસ્કૃતિક વિકાસ

શાળાનો સાંસ્કૃતિક વિકાસ શૈક્ષણિક વિકાસ સાથે ભરપૂર અનુબંધ ધરાવે છે. શાળાનાં વિદ્યાર્થીઓનાં શૈક્ષણિક પાસાને સધ્ધર કરવા ગીતો, વાર્તા, અભિનય, સંગીત બધું જ આવશ્યક છે. આ પ્રવૃત્તિ થકી જ વિદ્યાર્થી લઘુતાગ્રંથીમાંથી બહાર આવે છે. તેનામાં નૈતિક હિંમતનો વિકાસ થાય છે. શાળામાં પ્રાર્થનાસભા થકી બાળકોનાં શૈક્ષણિક વિકાસ માટે સંનિષ્ઠ પ્રયાસો કરવામાં આવે છે. ઈતરપ્રવૃત્તિ તેમાં મુખ્ય બાબત છે. વિદ્યાર્થીઓ મૌલિક રીતે નાચ - ગાન કરતાં, અભિનય કરતાં શીખે તે તરફ શિક્ષકોએ રસ રુચિ દાખવવા જોઈએ. આ ઉપરાંત જાહેર કાર્યક્રમો, રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમો, ઉજવણી કાર્યક્રમોમાં કુમાર કન્યા વિદ્યાર્થીઓની સરખી ભાગીદારી આવકારદાયક ગણાય !